Nga Fatjona Mejdini për Al Jazeera

Labinot dhe Tiranë, Shqipëri — Sabire Plaku dyshon për çdo të huaj që vë këmbë në fshatin e saj të largët, Labinot, në Shqipërinë e Mesme.

Nëse sheh vizitorë, ose dëgjon për ardhjen e tyre, 78-vjeçarja ndalon gjithçka që bën dhe del me nxitim nga shtëpia që ndan me vajzën e saj, kalon përmes një kopshti me perime, pemë frutore dhe pula që vërtiteten të lira, drejt atij që dikur ka qenë muzeu i fshatit.

Me shpatullat e rëna nën një xhaketë blu të lirshme, me mëngë të varur, Sabirja ndalon dhe mbushet me frymë.

Edhe pse shtëpia e saj ka pamje nga ish-muzeu, ajo duhet të ecë 100 metra para se të ngjitet në një shpat të pjerrët me baltë për të arritur aty.

Përgjatë tre dekadave të fundit, Sabirja ka shërbyer si kujdestare e strukturës së braktisur dykatëshe në qendër të Labinotit dhe e statujës prej bronzi tre metra të gjatë, që qëndron e fshehur në bodrumin e saj — një statujë e udhëheqësit të parë komunist të Shqipërisë, Enver Hoxha.

Ish-diktatori qeverisi brutalisht vendin e vogël të Evropës Juglindore nga fundi i Luftës së Dytë Botërore deri në vdekjen e tij më 1985.

Qindra portrete të tij ishin të vendosura në të gjithë vendin gjatë dhe pas asaj kohe, por tani, kjo statujë që Sabirja e ruan me aq kujdes është statuja e fundit e padëmtuar.

Rreth 6,000 banorë jetojnë në Labinot, në bashkinë e Elbasanit.

Rruga që të çon atje — si edhe ato brenda fshatit — është e pjerrët, e ngushtë dhe jo e mirëmbajtur.

Njerëzit merren me bujqësi dhe blegtori për të siguruar jetesën, ndërsa shumë të rinj emigrojnë përkohësisht në Greqi dhe Itali për të gjetur punë.

Banorët janë të kujdesshëm, posaçërisht ndaj njerëzve që interesohen për muzeun e vjetër.

Me kalimin e viteve, ata që kundërshtojnë trashëgiminë e Hoxhës e kanë vandalizuar shtëpinë për shkaqe morale, ndërsa të tjerë janë përpjekur të vjedhin statujën e Hoxhës për ta përdorur për hekurishte.

Por, pasi fshatarët sigurohen që një vizitor nuk ka ndonjë qëllim ‘të lig’, ata e ftojnë në shtëpi për kafe ose për drekë. Kur pyeten për të kaluarën historike të Labinotit, sytë e tyre gjallërohen dhe një shpërthim energjie duket se mbush trupat e tyre.

Një barrë e rëndë

Në vitin 1943, kur Shqipëria u pushtua nga fashistët italianë, partizanët komunistë përdorën zonën malore të Labinotit si një nga bazat e tyre të luftës dhe, në mars të atij viti, mbajtën atje konferencën e parë kombëtare të Partisë Komuniste.

Kjo konferencë u bë një gur themeli për karrierën politike të Hoxhës.

Aty, ai u zgjodh si udhëheqësi i ri i komunistëve të Shqipërisë, gjë e cila hapi rrugën për udhëheqjen komuniste të vendit gjatë katër dekadave që pasuan.

Disa muaj më vonë, në Labinot u formua edhe Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrise Nacionalçlirimtare — një organ që ndihmoi në intensifikimin e rezistencës deri në fund të okupimit.

Të dyja ngjarjet historike ndodhën në shtëpinë të cilën Sabirja tani e ruan me devotshmëri — shtëpi e cila pas luftës u shndërrua në një muze për të dokumentuar të kaluarën e saj.

Më 1968, gjatë përkujtimit të 25-vjetorit të formimit të Shtabit, para muzeut u ngrit statuja e Hoxhës në moshë të re me veshje ushtarake.

Më 1991, kur ra sundimi komunist në Shqipëri, muzeu mbylli dyert dhe statuja e Hoxhës u rrëzua.

Por iu la në dorë fshatarëve të vendosnin se çfarë të bënin me statujën.

Në vend që të shpëtonin prej saj, ata e ruajtën në bodrum, pa e imagjinuar se do të mbetej atje për dekada të tëra.

E inkurajuar nga bashkëfshatarët e saj, Sabirja ndjeu një detyrë morale për të ruajtur shtëpinë dhe statujën, në kujtim të bashkëshortit të saj të ndjerë, i cili kishte shërbyer si pergjegjes i muzeut.

Sabirja nuk e përmend politikën.

Kur pyetet për arsyen se pse vazhdon të ruajë statujën e diktatorit, ajo ngre sytë lart si e habitur nga vetë pyetja, dhe përgjigjet:

“Unë thjesht nuk mund ta flak tutje…”

Por ndërsa vitet kalojnë, dhe me kërcënimet e hajdutëve dhe vandalëve, ajo e di se është një detyrë gjithnjë e më e vështirë.

“Përkujdesja për shtëpinë dhe statujën në gjithë këto vite ka qenë emocionalisht sfilitëse dhe shumë sfiduese”, thotë ajo.

“Unë kam patur mbështetje edhe nga fqinjët, por përgjegjësia më e madhe ka qenë e imja”.

Sabirja ecën ngadalë duke çaluar.

Ajo mendon se roli i kujdestarit po bëhet një barrë e rëndë dhe do të jetë e vështirë të bartet për shumë gjatë.

Ajo mezi pret ditën kur autoritetet të marrin administrimin e shtëpisë në duart e tyre dhe të gjejnë një vend për statujën e fshehur në bodrum.

“Unë nuk i kam ruajtur shtëpinë dhe statujën për veten time, ato i përkasin shtetit dhe dua t’ia dorëzoj sa më shpejt. Është koha që ata të veprojnë dhe të na tregojnë se çfarë duan të bëjnë”, thotë ajo.

Shtëpia e ish-muzeut në Labinot, e ndërtuar në fillim të shekullit XX, zyrtarisht është njohur si një monument kulture.

Vila dy katë prej guri qëndron hijerëndë në qendër të fshatit, aq e ndryshme nga ndërtesat që e rrethojnë atë sa të krijon përshtypjen sikur ka ardhur nga një kohë tjetër.

Projektuar nga arkitektë italianë në vitet 1920-të, shtëpia i përkiste një familjeje të pasur (Baholli) nga Elbasani, që përdorej si rezidencë verore.

Në fillim të viteve 1940-të, familja ndihmoi rezistencën antifashiste dhe ia dhuroi shtëpinë Ushtrisë Nacionalçlirimtare.

Tashmë hyrja kryesore e saj është e mbyllur, por nga plasaritjet në derën prej druri mund të shihen korridoret e saj të gjera dhe boshe si dhe shkallët e shembura.

Njëherë e një kohë në muret e saj shfaqeshin fotografi të ngjarjeve historike, letra dhe municione të përdorura në luftën antifashiste.

Kujtimi i asaj çfarë ishte dikur është mbajtur gjallë vetëm nga statuja e rënë e Hoxhës, të cilën mund ta gjesh në bodrumin në të cilin hyjet nga një dere e pasme e padallueshme.

Sabire Plaku suspects every foreigner setting foot in her remote village, Labinot, in Central Albania.

If she sees visitors, or hears about their arrival, the 78-year-old stops everything she does and hurries out of the house she shares with her daughter, walks through a vegetable garden, fruit trees and free-spinning chickens, towards the one who it was once the village museum.

With her shoulders down under a loose blue jacket, with her sleeves hanging down, Sabirja stops and fills with breath.

Although her house overlooks the former museum, she has to walk 100 meters before climbing a steep muddy slope to get there.

Over the past three decades, Sabirja has served as the caretaker of the abandoned two-story structure in central Labinot and the three-meter-long bronze statue that stands hidden in her basement – a statue of Albania’s first communist leader, Enver Hoxha.

The former dictator brutally ruled the small country of Southeast Europe from the end of World War II until his death in 1985.

Hundreds of his portraits were placed throughout the country during and after that time, but now, this statue that Sabirja preserves so carefully is the last undamaged statue.

About 6,000 people live in Labinot, in the municipality of Elbasan.

The road leading there – as well as those within the village – is steep, narrow and not well maintained.

People are engaged in agriculture and livestock to make a living, while many young people are temporarily emigrating to Greece and Italy to find work.

Residents are wary, especially of people who are interested in the old museum.

Over the years, those who oppose Hoxha’s legacy have vandalized the house for moral reasons, while others have tried to steal Hoxha’s statue to use for ironworks.

But after villagers make sure a visitor has no ‘evil’ intentions, they invite him home for coffee or lunch. When asked about Labinot’s historical past, their eyes come to life and an explosion of energy seems to fill their bodies.

A heavy burden

In 1943, when Albania was invaded by Italian fascists, the communist partisans used the Labinot mountain area as one of their war bases and, in March of that year, held the first national conference of the Communist Party.

This conference became a cornerstone of Hoxha’s political career.

There, he was elected the new communist leader of Albania, paving the way for the country’s communist leadership over the next four decades.

A few months later, the General Staff of the National Liberation Army was formed in Labinot – a body that helped intensify the resistance until the end of the occupation.

Both historical events took place in the house which Sabirja now devotedly preserves – a house which after the war was turned into a museum to document its past.

In 1968, during the commemoration of the 25th anniversary of the formation of the Headquarters, in front of the museum was erected a statue of Hoxha at a young age in military attire.

In 1991, when communist rule fell in Albania, the museum closed its doors and Hoxha’s statue collapsed.

But it was up to the villagers to decide what to do with the statue.

Instead of escaping her, they kept her in the basement, without imagining that she would stay there for decades.

Encouraged by her fellow villagers, Sabirja felt a moral obligation to preserve the house and the statue, in memory of her late husband, who had served as head of the museum.

Sabirja does not mention politics.

When asked why she continues to preserve the statue of the dictator, she looks up in astonishment at the question itself, and answers:

“I just can’t throw it away.”

But as the years go by, and with the threats of thieves and vandals, she knows it’s an increasingly difficult task.

“Caring for the house and the statue all these years has been emotionally exhausting and very challenging,” she says.

“I also had the support of my neighbors, but the biggest responsibility was mine.”

Sabirja walks slowly limping.

She thinks the role of caregiver is becoming a heavy burden and will be difficult to carry for too long.

She can’t wait for the day when the authorities take over the administration of the house in their hands and find a place for the statue hidden in the basement.

“I have not saved the house and the statue for myself, they belong to the state and I want to hand them over as soon as possible. “It’s time for them to act and tell us what they want to do.”

The former museum house in Labinot, built in the early 20th century, has been officially recognized as a cultural monument.

The two-story stone villa stands majestically in the center of the village, so different from the surrounding buildings that it seems as if it has come from another time.

Designed by Italian architects in the 1920s, the house belonged to a wealthy family (Baholli) from Elbasan, which was used as a summer residence.

In the early 1940s, the family helped the anti-fascist resistance and donated the house to the National Liberation Army.

Its main entrance is already closed, but cracks in the wooden door can be seen in its wide and empty corridors and collapsed stairs.

Once upon a time, photographs of historical events, letters and ammunition used in the anti-fascist war appeared on its walls.

The memory of what once was kept alive only by the fallen statue of Hoxha, which you can find in the basement in which you enter through an indistinguishable back door.